ความยากจนหลายมิติ

ผู้สื่อข่าวรายงานว่า สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) หรือสภาพัฒน์ เผยแพร่รายงานสถานการณ์ความยากจนและความเหลื่อมล้ำในประเทศไทย ปี 2568 (Poverty & Inequality Report 2025) พบว่า สถานการณ์ความยากจนของประเทศปรับตัวดีขึ้น โดยจำนวนคนจนลดลงมาอยู่ที่ 2.30 ล้านคน หรือคิดเป็น 3.27% ของประชากรทั้งหมด เมื่อเทียบกับปี 2567 ที่มีสัดส่วนคนจนอยู่ที่ 4.85% ขณะที่เส้นความยากจนปี 2568 อยู่ที่ 3,044 บาทต่อคนต่อเดือน ขณะที่สถานการณ์ความยากจนหลายมิติ (Multidimensional Poverty) มีแนวโน้มลดลงเช่นกัน โดยดัชนีความยากจนหลายมิติ (Multidimensional Poverty Index) มีค่าเท่ากับ 0.0235 สัดส่วนคนจนหลายมิติต่อประชากรทั้งหมดอยู่ที่ 6.43% หรือจำนวน 4.53 ล้านคน โดยมิติที่ส่งผลต่อความยากจนหลายมิติมากที่สุด คือ มิติความเป็นอยู่ คิดเป็น 40.54% อย่างไรก็ตาม สภาพัฒน์พบว่า ยังมีกลุ่มคนเกือบจนจำนวน 3.6 ล้านคน โดยหากรายได้ลดลงเพียง 10% จะส่งผลให้คนเกือบจนกลายเป็นคนจนเพิ่มขึ้น 1.2 ล้านคน สะท้อนความเสี่ยงของประชากรกลุ่มที่มีรายได้ใกล้เคียงเส้นความยากจน สำหรับปัจจัยสำคัญที่ทำให้สถานการณ์ความยากจนของประเทศปรับตัวดีขึ้น เป็นผลมาจากการเพิ่มขึ้นของค่าจ้างแรงงานภาคเกษตร และมาตรการช่วยเหลือของภาครัฐที่มีส่วนช่วยเสริมสภาพคล่องและบรรเทาภาระค่าครองชีพให้แก่กลุ่มเป้าหมาย โดยค่าจ้างแรงงานภาคเกษตรเพิ่มขึ้น 4.88% ขณะที่โครงการเติมเงิน 10,000 บาทให้กับกลุ่มเปราะบางช่วยเพิ่มรายได้และบรรเทาภาระค่าครองชีพ ทั้งนี้ ประชากรที่อาศัยในครัวเรือนขนาดใหญ่ ทำงานในภาคเกษตร และมีระดับการศึกษาต่ำ ยังคงเป็นกลุ่มที่เผชิญความเสี่ยงต่อความยากจนสูงสุด โดยข้อมูลสภาพัฒน์ระบุว่า คนจนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพอิสระหรือเป็นลูกจ้างในภาคเกษตรกรรม ขณะที่ครัวเรือนยากจนมีอัตราการพึ่งพิงสูง โดยแรงงาน 1 คน ต้องดูแลเด็กหรือผู้สูงอายุ 1.02 คน นอกจากนี้ ครัวเรือนยากจนยังมีข้อจำกัดด้านรายได้และภาระค่าใช้จ่าย โดย 20.50% ของรายได้เป็นเงินช่วยเหลือจากภาครัฐ ขณะที่ 51.92% ของรายจ่ายทั้งหมดเป็นค่าอาหาร และ 39.07% ของครัวเรือนยากจนมีหนี้สิน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นหนี้เพื่ออุปโภคบริโภค สำหรับสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำของประเทศไทยในปี 2568 ครอบคลุม 9 มิติสำคัญ ได้แก่ มิติที่ 1 ด้านรายได้ ค่าสัมประสิทธิ์ความไม่เสมอภาคด้านรายได้ (Gini Coefficient) ปรับตัวดีขึ้น โดยลดลงจาก 0.419 ในปี 2566 มาอยู่ที่ 0.389 ในปี 2568 อย่างไรก็ตาม เมื่อเปรียบเทียบระหว่างประชากรกลุ่มบนสุด 10% กับกลุ่มล่างสุด 10% พบว่ายังมีความแตกต่างด้านรายได้ 11.3 เท่า แม้ช่องว่างดังกล่าวมีแนวโน้มลดลง มิติที่ 2 ด้านรายจ่าย ค่าสัมประสิทธิ์ความไม่เสมอภาคด้านรายจ่ายมีแนวโน้มลดลงมาอยู่ที่ 0.327 ขณะที่ความแตกต่างด้านรายจ่ายระหว่างประชากรกลุ่มบนสุด 10% กับกลุ่มล่างสุด 10% อยู่ที่ 7.5 เท่า โดยมีแนวโน้มลดลงเช่นกัน มิติที่ 3 ด้านความมั่งคั่ง แม้แนวโน้มจะดีขึ้น แต่ยังคงอยู่ในระดับสูง โดยกลุ่มผู้มีรายได้สูงมีส่วนแบ่งการถือครองทรัพย์สินเกือบทุกประเภทสูงกว่ากลุ่มผู้มีรายได้น้อยอย่างชัดเจน โดยเฉพาะทรัพย์สินทางการเงิน ขณะที่ภาระหนี้สินของกลุ่มผู้มีรายได้น้อยมีสัดส่วนเพิ่มขึ้นเป็น 15.59% มิติที่ 4 ด้านการถือครองที่ดินและแหล่งทุน สัดส่วนการถือครองที่ดินของเกษตรกรรายย่อยเพิ่มขึ้น แต่กลุ่มผู้มีรายได้น้อยยังต้องพึ่งพาแหล่งเงินทุนจากภาครัฐและชุมชนเป็นหลัก โดยความแตกต่างด้านการถือครองที่ดินเกษตรระหว่างประชากรกลุ่มบนสุด 10% กับกลุ่มล่างสุด 10% อยู่ที่ 2.3 เท่า และมีแนวโน้มลดลง มิติที่ 5 ด้านการศึกษา ถือเป็นความท้าทายสำคัญทั้งด้านโอกาสในการเข้าถึงและคุณภาพ แม้ช่องว่างของอัตราการเข้าเรียนสุทธิจะลดลง แต่เด็กจากครัวเรือนที่มีเศรษฐฐานะต่ำสุดยังคงมีอัตราการเข้าเรียนต่ำกว่ากลุ่มเศรษฐฐานะสูงสุดอย่างชัดเจน โดยความแตกต่างของอัตราการเข้าเรียนสุทธิระดับมัธยมศึกษาตอนปลายและประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.) ระหว่างประชากรกลุ่มบนสุด 10% กับกลุ่มล่างสุด 10% อยู่ที่ 1.6 เท่า และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น มิติที่ 6 ด้านบริการสาธารณสุข ประชากร 99.65% สามารถเข้าถึงบริการสุขภาพขั้นพื้นฐานได้ แต่ยังคงมีความเหลื่อมล้ำด้านสิทธิประโยชน์และการกระจุกตัวของงบลงทุนในเมืองใหญ่ มิติที่ 7 ด้านการเข้าถึงสวัสดิการ เด็กแรกเกิด ผู้สูงอายุ และคนพิการ สามารถเข้าถึงเงินอุดหนุนและเบี้ยยังชีพได้เพิ่มมากขึ้น โดยประชากรกลุ่มล่างสุด 40% (Bottom 40) ได้รับเงินอุดหนุนเพื่อการเลี้ยงดูบุตร 71.0% ได้รับเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ 97.0% และได้รับเบี้ยความพิการ 87.8% มิติที่ 8 ด้านการเข้าถึงโครงสร้างพื้นฐาน การเข้าถึงบริการไฟฟ้ามีความครอบคลุมสูงถึง 99.77% แต่การเข้าถึงน้ำประปาภายในบ้านยังมีช่องว่างระหว่างกลุ่มเศรษฐฐานะอย่างมีนัยสำคัญ โดยความแตกต่างด้านการเข้าถึงน้ำประปาระหว่างประชากรกลุ่มบนสุด 10% กับกลุ่มล่างสุด 10% อยู่ที่ 1.2 เท่า และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น มิติที่ 9 ด้านการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรม ภาครัฐได้ใช้กองทุนยุติธรรม (Justice Fund) เข้ามาช่วยบรรเทาความเหลื่อมล้ำทางสังคม โดยมีผู้ยื่นคำขอรับความช่วยเหลือเพิ่มขึ้น และได้รับการอนุมัติความช่วยเหลือ 59.42% อย่างไรก็ตาม แม้ภาครัฐจะดำเนินนโยบายแก้ไขปัญหาอย่างต่อเนื่อง แต่ยังปรากฏช่องว่างในการดำเนินนโยบาย (Policy Gaps) ทั้งการจัดสรรงบประมาณที่ยังขาดสมดุล มาตรการช่วยเหลือที่ยังไม่สอดคล้องกับปัญหาของกลุ่มเป้าหมาย การลงทุนด้านการศึกษาที่ยังไม่สามารถลดความเหลื่อมล้ำได้อย่างแท้จริง การจัดสรรสวัสดิการสังคมที่เผชิญปัญหาความคลาดเคลื่อน รวมถึงนโยบายการพัฒนาเชิงพื้นที่ที่ยังไม่สอดคล้องกับบริบทและความเสี่ยง เพื่อแก้ไขปัญหาดังกล่าว สภาพัฒน์ได้เสนอแนะเชิงนโยบายเพื่อแก้ไขปัญหาอย่างยั่งยืน โดยเน้นนโยบายแบบมุ่งเป้า (Target-based Policy) เพื่อเพิ่มศักยภาพและลดความเปราะบางของกลุ่มเป้าหมาย 5 กลุ่มหลัก ได้แก่ 1. กลุ่มคนจนและเปราะบาง 2. กลุ่มวัยใกล้เกษียณ 3. ครัวเรือนที่มีภาระการดูแลสมาชิก 4. ครัวเรือนเกษตรรายย่อยและมีหนี้สิน และ 5. กลุ่มเด็กหรือเยาวชนที่มีข้อจำกัดด้านการศึกษา ทั้งนี้ สภาพัฒน์เสนอให้ปรับมาตรการช่วยเหลือให้ตรงจุดตามกลุ่มเป้าหมาย อาทิ มาตรการเพิ่มรายได้ให้กลุ่มคนจนที่มีศักยภาพทำงาน และการพัฒนาทักษะใหม่หรือยกระดับทักษะเดิม (Reskill/Upskill) ให้ผู้สูงอายุที่ยังมีศักยภาพคงอยู่ในตลาดแรงงาน นอกจากนี้ ควรมีนโยบายการพัฒนาเชิงพื้นที่เพื่อลดความเหลื่อมล้ำ ด้วยการเสริมสร้างศักยภาพเศรษฐกิจฐานราก ควบคู่กับการเพิ่มผลิตภาพ สนับสนุนผู้ประกอบการ SMEs และจัดเขตพื้นที่ทำการเกษตร รวมถึงป้องกันความเสี่ยงผ่านระบบคุ้มครองทางสังคมเชิงปรับตัว (Adaptive Social Protection) โดยเตรียมความพร้อมล่วงหน้าก่อนเกิดภัยพิบัติ ส่วนการปรับปรุงการจัดสรรงบประมาณให้สอดคล้องกับความจำเป็น ทั้งในระดับส่วนกลางและท้องถิ่น สภาพัฒน์เสนอให้ระดับส่วนกลางปรับแนวทางจากเน้นการให้สวัสดิการเป็นการลงทุนเพื่อสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจระยะยาว ขณะที่ระดับท้องถิ่นควรทบทวนหลักเกณฑ์เงินอุดหนุนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ให้สอดคล้องกับศักยภาพทางการคลังและภาระรายจ่ายของแต่ละพื้นที่ รวมถึงลดความเหลื่อมล้ำด้านการศึกษาเชิงพื้นที่ผ่านระบบจัดสรรงบประมาณบนฐานความเสมอภาค เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนในระยะยาว