ลดราคาน้ำมันวันนี้! เดิมพันความมั่นคง “พลังงานไทย” ในอนาคต?

การลดราคาน้ำมันเป็นมาตรการที่ประชาชนย่อมได้รับประโยชน์ โดยเฉพาะในช่วงที่เศรษฐกิจเผชิญแรงกดดันจากค่าครองชีพ ต้นทุนการขนส่ง และราคาสินค้าอุปโภคบริโภคที่อยู่ในระดับสูง เพราะน้ำมันไม่ได้เป็นเพียงค่าใช้จ่ายของผู้ใช้รถยนต์ แต่ยังเป็นต้นทุนสำคัญของระบบเศรษฐกิจ ตั้งแต่ภาคเกษตรกรรม อุตสาหกรรม ไปจนถึงธุรกิจบริการ การปรับลดราคาจึงมีส่วนช่วยบรรเทาภาระประชาชนและเพิ่มกำลังซื้อในระยะสั้น

อย่างไรก็ตาม การดำเนินนโยบายราคาพลังงานไม่ควรพิจารณาเฉพาะผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นในวันนี้ แต่ต้องคำนึงถึงโครงสร้างอุตสาหกรรมและความมั่นคงด้านพลังงานในอนาคตด้วย โดยเฉพาะบทบาทของโรงกลั่นน้ำมันภายในประเทศ ซึ่งเป็นหนึ่งในโครงสร้างพื้นฐานสำคัญต่อเศรษฐกิจไทย

เมื่อวันที่ 28 ตุลาคม 2569 นายเอกนัฏ พร้อมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน ประกาศปรับหลักเกณฑ์คำนวณราคาน้ำมัน ณ โรงกลั่น โดยมีผลตั้งแต่วันที่ 29 ตุลาคม 2569 เป็นต้นไป ด้วยการ ยกเลิกองค์ประกอบต้นทุนสมมุติบางรายการ ที่อยู่ในสูตรราคามาตั้งแต่ปี 2547 ได้แก่ ค่าขนส่ง ค่าประกันภัย และค่าสูญเสียระหว่างขนส่ง ซึ่งเดิมคำนวณเสมือนมีการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปจากสิงคโปร์ แม้ว่าน้ำมันส่วนใหญ่จะผ่านกระบวนการกลั่นภายในประเทศ พร้อมปรับลดองค์ประกอบต้นทุนสำรองน้ำมันเหลือสองในสามของเดิม

รัฐบาลประเมินว่ามาตรการดังกล่าวจะทำให้ ราคาน้ำมัน ณ โรงกลั่นลดลงประมาณ 0.0875–0.3548 บาทต่อลิตร คิดเป็นมูลค่ารวม 10,839 ล้านบาทต่อปี โดยน้ำมันดีเซล B7 ลดลง 0.3548 บาทต่อลิตร และแก๊สโซฮอล์ 95 ลดลง 0.3203 บาทต่อลิตร ซึ่งหากผลประโยชน์ดังกล่าวถูกส่งผ่านไปยังราคาขายปลีกอย่างเหมาะสม ย่อมช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายของประชาชนและผู้ประกอบการได้โดยตรง

ในมุมของผู้บริโภค การปรับสูตรราคาครั้งนี้มีเหตุผลรองรับ เพราะหากพบว่ามีองค์ประกอบต้นทุนบางรายการไม่สอดคล้องกับค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริง รัฐบาลย่อมมีหน้าที่ทบทวนเพื่อสร้างความเป็นธรรมและความโปร่งใสให้แก่ระบบราคา ประชาชนไม่ควรต้องจ่ายเงินเพิ่มจากต้นทุนที่ไม่มีความจำเป็น ขณะที่ผู้ประกอบการก็ควรได้รับผลตอบแทนตามประสิทธิภาพการดำเนินธุรกิจและกลไกการแข่งขันที่เหมาะสม

นอกจากนี้ ราคาน้ำมันที่ลดลงยังอาจช่วยบรรเทาต้นทุนการขนส่งและการผลิตสินค้า ส่งผลดีต่อภาคธุรกิจและกำลังซื้อของครัวเรือน แม้ขนาดของผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นจริงจะขึ้นอยู่กับการส่งผ่านราคาตลอดห่วงโซ่อุปทานก็ตาม

สิ่งที่ควรติดตามจึงไม่ใช่เพียงตัวเลขการประหยัดค่าใช้จ่ายที่รัฐบาลประเมิน แต่รวมถึงการเปลี่ยนแปลงราคาขายปลีกที่ประชาชนได้รับจริงด้วย เนื่องจากราคาน้ำมันหน้าสถานีบริการยังประกอบด้วยภาษีสรรพสามิต เงินกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง และค่าการตลาด

ขณะเดียวกัน ตัวเลข 10,839 ล้านบาทต่อปี ไม่สามารถนำไปสรุปได้โดยตรงว่าเป็นกำไรของโรงกลั่นที่ถูกปรับลดลงในจำนวนเท่ากันทั้งหมด เพราะผลกระทบต่อแต่ละบริษัทขึ้นอยู่กับเงื่อนไขการซื้อขาย โครงสร้างต้นทุน และประสิทธิภาพการดำเนินงาน จึงจำเป็นต้องประเมินจากข้อมูลผลประกอบการและกระแสเงินสดที่เกิดขึ้นจริง

หากย้อนกลับไปพิจารณาประวัติศาสตร์อุตสาหกรรมพลังงานไทย จะพบว่าประเทศไทยไม่ได้มีโรงกลั่นขนาดใหญ่รองรับความต้องการใช้น้ำมันมาโดยตลอด โดยกิจการกลั่นน้ำมันยุคแรกเริ่มต้นตั้งแต่ปี 2483 ก่อนพัฒนาไปสู่การลงทุนเชิงพาณิชย์ขนาดใหญ่ในเวลาต่อมา หนึ่งในหมุดหมายสำคัญคือ การก่อตั้งบริษัท โรงกลั่นน้ำมันไทย จำกัด หรือไทยออยล์ ในปี 2504 และเริ่มดำเนินการหน่วยกลั่นแห่งแรกในปี 2507

การลงทุนพัฒนาโรงกลั่นภายในประเทศมีเป้าหมายสำคัญเพื่อเพิ่มความสามารถในการจัดหาน้ำมันสำเร็จรูปให้สอดคล้องกับความต้องการของเศรษฐกิจ ลดการพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูป และเพิ่มความยืดหยุ่นในการบริหารอุปทานพลังงานของประเทศ

แม้ประเทศไทยยังต้องนำเข้าน้ำมันดิบจากต่างประเทศเป็นจำนวนมาก แต่การมีโรงกลั่นภายในประเทศช่วยให้สามารถนำวัตถุดิบมาผลิตเป็นน้ำมันดีเซล เบนซิน และเชื้อเพลิงประเภทอื่นได้เอง โดยไม่ต้องพึ่งพากำลังการกลั่นจากต่างประเทศทั้งหมด ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งในช่วงที่ตลาดน้ำมันโลกเกิดความผันผวนจากสงคราม ความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ หรือปัญหาด้านการขนส่ง

อย่างไรก็ตาม การมีโรงกลั่นไม่ได้หมายความว่าต้นทุนการผลิตน้ำมันในประเทศจะต่ำกว่าการนำเข้าเสมอไป เพราะต้นทุนยังขึ้นอยู่กับราคาน้ำมันดิบ ประสิทธิภาพโรงงาน และภาวะตลาดโลก ดังนั้น การรักษาศักยภาพการกลั่นจึงต้องพิจารณาทั้งความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจและความมั่นคงด้านพลังงานควบคู่กัน

อีกประเด็นที่ถูกตั้งคำถามมาอย่างต่อเนื่องคือ เหตุใดประเทศไทยจึงต้องอ้างอิงราคาน้ำมันสำเร็จรูปจากตลาดสิงคโปร์ ทั้งที่มีโรงกลั่นของตนเอง คำตอบอยู่ที่หลักการกำหนดราคาอ้างอิงการนำเข้า หรือ Import Parity Pricing เนื่องจากน้ำมันสำเร็จรูปเป็นสินค้าโภคภัณฑ์ที่ซื้อขายในตลาดระหว่างประเทศ ขณะที่สิงคโปร์เป็นหนึ่งในศูนย์กลางการค้าน้ำมันสำคัญของเอเชีย

การใช้ราคาสิงคโปร์เป็นฐานอ้างอิงจึงช่วยให้ราคาน้ำมันภายในประเทศเชื่อมโยงกับตลาดโลก และสามารถเปรียบเทียบความคุ้มค่าระหว่างการผลิตภายในประเทศกับการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปได้ แต่การใช้ราคาอ้างอิงดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าจำเป็นต้องบวกค่าใช้จ่ายสมมุติทุกประเภทเสมอไป

การทบทวนค่าขนส่ง ค่าประกันภัย และองค์ประกอบอื่นที่ไม่สอดคล้องกับต้นทุนจริงจึงเป็นสิ่งที่สามารถดำเนินการได้ โดยต้องพิจารณาให้รอบคอบว่าหลักเกณฑ์ใหม่ยังสามารถสะท้อนกลไกตลาด รักษาการแข่งขัน และสร้างแรงจูงใจให้เกิดการลงทุนที่จำเป็นได้หรือไม่

เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างมาเลเซีย จะพบว่ารัฐบาลเลือกใช้มาตรการช่วยเหลือราคาน้ำมันอีกรูปแบบหนึ่ง ผ่านโครงการ BUDI MADANI RON95 หรือ BUDI95 ซึ่งกำหนดราคาน้ำมันเบนซิน RON95 สำหรับประชาชนที่มีสิทธิอยู่ที่ 1.99 ริงกิตต่อลิตร พร้อมกำหนดสิทธิพื้นฐาน 300 ลิตรต่อเดือน ตั้งแต่วันที่ 1 กันยายน 2569 โดยใช้บัตรประชาชน MyKad ในการตรวจสอบสิทธิที่สถานีบริการน้ำมัน

นโยบายดังกล่าวสะท้อนแนวทางการอุดหนุนราคาแบบมุ่งเป้า ซึ่งรัฐบาลสามารถกำหนดผู้ได้รับประโยชน์และปริมาณน้ำมันที่ได้รับการช่วยเหลือได้อย่างชัดเจน แทนการลดราคาน้ำมันในลักษณะเดียวกันสำหรับผู้บริโภคทุกกลุ่ม

อย่างไรก็ตาม การที่ประชาชนมาเลเซียสามารถใช้น้ำมันบางประเภทในราคาต่ำกว่าไทย ไม่ได้หมายความว่าต้นทุนการผลิตของมาเลเซียต่ำกว่าทั้งหมด เพราะราคาขายปลีกยังขึ้นอยู่กับโครงสร้างภาษี นโยบายอุดหนุน และภาระงบประมาณของรัฐ อีกทั้งมาเลเซียมีฐานทรัพยากรน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ รวมถึงรายได้จากธุรกิจปิโตรเลียมผ่าน PETRONAS ซึ่งแตกต่างจากโครงสร้างพลังงานของประเทศไทย

ขณะเดียวกัน ระบบอุดหนุนแบบมุ่งเป้าก็ไม่ได้ปราศจากข้อจำกัด เพราะรัฐบาลต้องจัดสรรงบประมาณเพื่อชดเชยส่วนต่างราคา รวมถึงพัฒนาระบบตรวจสอบสิทธิและควบคุมการรั่วไหลของเงินอุดหนุน จึงไม่สามารถสรุปได้ว่านโยบายดังกล่าวเหมาะสมกว่าการปรับโครงสร้างราคาน้ำมันในทุกสถานการณ์

แต่สิ่งที่ประเทศไทยสามารถนำมาศึกษาคือ การเลือกใช้เครื่องมือช่วยเหลือประชาชนให้เหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมาย โดยอาจพิจารณาทั้งมาตรการภาษี กองทุนน้ำมัน และการสนับสนุนค่าเชื้อเพลิงเฉพาะกลุ่ม เช่น ผู้มีรายได้น้อย เกษตรกร ผู้ประกอบการขนส่ง และธุรกิจขนาดเล็ก เพื่อให้ความช่วยเหลือเกิดประสิทธิภาพสูงสุดภายใต้ข้อจำกัดทางการคลัง

ในอีกด้านหนึ่ง ประเด็นที่รัฐบาลต้องให้ความสำคัญไม่แพ้กันคืออนาคตของอุตสาหกรรมโรงกลั่น เพราะธุรกิจดังกล่าวต้องใช้เงินลงทุนสูง ทั้งการบำรุงรักษาโรงงาน การเพิ่มประสิทธิภาพกระบวนการผลิต การปรับปรุงมาตรฐานสิ่งแวดล้อม และการพัฒนาเทคโนโลยีเพื่อรองรับการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด

หากผลตอบแทนจากการดำเนินธุรกิจถูกกดดันอย่างต่อเนื่องจากหลายปัจจัย ทั้งค่าการกลั่นที่ผันผวน การแข่งขันในตลาดโลก และความไม่แน่นอนของนโยบาย อาจส่งผลให้ผู้ประกอบการชะลอการลงทุนหรือปรับลดกำลังการผลิตในระยะยาวได้

ความเสี่ยงดังกล่าวมีความสำคัญต่อโครงสร้างเศรษฐกิจ เนื่องจากหากกำลังการกลั่นภายในประเทศลดลงจนไม่เพียงพอต่อความต้องการ ประเทศไทยอาจจำเป็นต้องนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปเพิ่มขึ้น และเผชิญความเสี่ยงจากค่าขนส่ง ความผันผวนของราคา และข้อจำกัดด้านอุปทานจากต่างประเทศมากขึ้น โดยเฉพาะในช่วงที่ตลาดพลังงานโลกเกิดภาวะตึงตัว

นอกจากนี้ อุตสาหกรรมโรงกลั่นยังมีความเชื่อมโยงกับธุรกิจปิโตรเคมี ท่าเรือ คลังน้ำมัน ระบบขนส่ง และบริการด้านวิศวกรรม ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่อุตสาหกรรมภายในประเทศ การเปลี่ยนแปลงกำลังการผลิตจึงอาจส่งผลกระทบต่อกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่เกี่ยวข้องได้เช่นกัน

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่าการปรับสูตรราคาน้ำมันครั้งนี้จะทำให้โรงกลั่นไทยปิดกิจการหรือหยุดลงทุนโดยตรง เพราะการตัดสินใจของผู้ประกอบการยังขึ้นอยู่กับปัจจัยอื่นอีกหลายด้าน ทั้งโครงสร้างต้นทุน ประสิทธิภาพโรงงาน ราคาน้ำมันดิบ ส่วนต่างราคาผลิตภัณฑ์ และแนวโน้มความต้องการใช้พลังงาน

โดยเฉพาะในอนาคตที่การขยายตัวของรถยนต์ไฟฟ้า การใช้พลังงานหมุนเวียน และการพัฒนาเชื้อเพลิงทางเลือก อาจส่งผลให้ความต้องการใช้น้ำมันสำเร็จรูปบางประเภทเปลี่ยนแปลงไป ทำให้อุตสาหกรรมโรงกลั่นจำเป็นต้องปรับตัวตามสภาพตลาด ไม่ใช่เพียงพึ่งพาการรักษาระดับราคาขายเดิม

ดังนั้น การรักษาความมั่นคงด้านพลังงานจึงไม่ได้หมายถึงการคงกำลังการกลั่นทุกแห่งไว้เท่าเดิม แต่ต้องประเมินว่าประเทศไทยควรมีกำลังการผลิตน้ำมันสำเร็จรูปเท่าใดจึงเหมาะสมกับความต้องการในระยะยาว พร้อมเตรียมระบบสำรองน้ำมันและความสามารถในการนำเข้าเพื่อรองรับสถานการณ์ฉุกเฉิน

สิ่งที่รัฐบาลควรดำเนินการต่อจากนี้คือ การเปิดเผยองค์ประกอบราคาน้ำมันอย่างโปร่งใส ตั้งแต่ราคาน้ำมันสำเร็จรูปอ้างอิง ต้นทุน ภาษีสรรพสามิต เงินกองทุนน้ำมัน ค่าการตลาด ไปจนถึงราคาขายปลีก เพื่อให้ประชาชนสามารถตรวจสอบได้ว่าแต่ละส่วนมีที่มาอย่างไร และการปรับโครงสร้างราคาช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายได้จริงมากน้อยเพียงใด

ขณะเดียวกัน ควรมีการติดตามผลกระทบของสูตรราคาใหม่ต่อความสามารถในการแข่งขันและการลงทุนของโรงกลั่นอย่างเป็นระบบ โดยใช้ข้อมูลผลประกอบการ ต้นทุน และแผนลงทุนที่ตรวจสอบได้ มากกว่าการคาดการณ์ว่าอุตสาหกรรมจะได้รับผลกระทบรุนแรงจากมาตรการดังกล่าวโดยไม่มีหลักฐานรองรับ

การออกแบบนโยบายพลังงานที่เหมาะสมจึงควรสร้างสมดุลระหว่างสามด้าน ได้แก่ การลดภาระค่าครองชีพให้ประชาชน การตรวจสอบต้นทุนและสร้างความเป็นธรรมในโครงสร้างราคา และการรักษาสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการลงทุนอย่างมีประสิทธิภาพในระยะยาว

เพราะการลดราคาน้ำมันไม่ใช่นโยบายที่ผิด หากเป็นการขจัดต้นทุนที่ไม่เหมาะสมและสามารถส่งผ่านประโยชน์ถึงประชาชนได้จริง เช่นเดียวกับการรักษาศักยภาพอุตสาหกรรมโรงกลั่นก็ไม่ได้หมายความว่ารัฐบาลต้องรับประกันผลกำไรให้ผู้ประกอบการ แต่ควรสร้างระบบราคาที่โปร่งใส เป็นธรรม และสะท้อนการแข่งขันอย่างเหมาะสม

ท้ายที่สุด ความสำเร็จของนโยบายพลังงานไม่ควรวัดเพียงว่ารัฐบาลสามารถลดราคาน้ำมันได้กี่สตางค์ต่อลิตร หรือประหยัดค่าใช้จ่ายได้กี่พันล้านบาทต่อปี แต่ต้องพิจารณาด้วยว่าประเทศไทยสามารถรักษาความมั่นคงด้านพลังงาน รองรับความผันผวนของตลาดโลก และเตรียมความพร้อมสำหรับการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานในอนาคตได้มากเพียงใด

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่าจะเลือกช่วยประชาชนหรือรักษาโรงกลั่น แต่คือรัฐบาลจะออกแบบนโยบายอย่างไรให้ประชาชนได้รับราคาน้ำมันที่เป็นธรรม ผู้ประกอบการโรงกลั่นยังมีแรงจูงใจในการลงทุน และประเทศไทยสามารถรักษาความมั่นคงด้านพลังงานได้อย่างยั่งยืนในระยะยาว